Isa (Jezus) in de islam

Isa/Jezus is de grootste profeet voor Mohammed

De profeet Mohammed is binnen de islam niet alleen de ‘laatste profeet’ , maar ook het summum van alle profeten die voor hem zijn geweest. Die andere profeten zijn niet allemaal bij name gekend. Wel brachten ze volgens de moslims dezelfde boodschap (het geloof in en de vertrouwensvolle onderwerping aan de éne God/Allah). De profetische boodschap (vaak gekoppeld aan ‘boeken’ of ‘geschriften’) is steeds afgestemd op de tijd en de noden van een welbepaalde gemeenschap. Dat verklaart volgens de islam ook de verschillen. Aangezien de koran de definitieve tekst bevat is bij een vergelijking van die andere teksten (m.n. van de heilige boeken van de Joden en de christenen) met de koran al van te voren vastgesteld welke van de twee de waarheid bevat: de koran. Hieronder behandel ik enkele verschillen in de overlevering over de profeet die na Mohammed de grootste is: Isa/Jezus.

De belangrijkste profeten

Abraham/Ibrahim, Mozes/Moesa, David/Dawoed en Jezus/Isa. Van de 25 met naam genoemde profeten in de koran komen er 20 uit de bijbel (echter in de bijbelse overlevering zijn dat niet noodzakelijk ook ‘profeten’: bijv. Adam, Noach). Voor de nieuwsgierigen: De vijf niet-bijbelse profeten zijn: Hoed, Salih, Sjoe Ayb, Dzoel-kifl en Mohammed, hoewel sommige uitleggers ook voor de eerste vier een bijbelse naam voorstellen (geïnteresseerd in de profeten: zie deze tabel). Tussen Jezus en Mohammed is er geen profeet geweest en Mohammed is de laatste, definitief. Met hem en in hem worden de openbaringen van God/Allah aan de hele mensheid voltooid. Na hem kan er geen profeet meer komen, volgens de moslims.

Eén van de geloofsartikelen van de islam, is het geloof in alle profeten van God/Allah, zonder onderscheid, en in de aan hen geopenbaarde Heilige Boeken. Dit betekent dat iemand die niet in het profeetschap van Jezus gelooft, dus geen goede moslim kan zijn.

Overeenkomst en verschil

Dat klinkt heel sympathiek, maar – bij nader onderzoek – kan iets wat op het eerste gezicht op elkaar lijkt bij nader toezien een groot verschil bevatten. Ik verklaar mij nader.

  1. Jezus binnen het christendom is niet enkel een profeet (= iemand die namens God spreekt), maar vooral de verlosser, d.w.z. degene die de mensheid redt, en wel door zijn lijden, sterven en opstanding. Hoe dat precies werkt, daarover wordt veel nagedacht/getwist, maar zijn lijden en sterven (en verrijzenis) zijn essentieel. Daarin zit de universele betekenis van Jezus. Dat is het Evangelie, de ‘goede boodschap’. Daar is dan ook meteen het probleem: Daarover rept de koran met geen woord, integendeel zij ontkent zelfs dat dat gebeurd is.
    • De profeet Isa heeft volgens de koran niet gekruisigd (hij heeft dus niet geleden), hij is ook niet echt gestorven (en dus ook niet verrezen). Hij is, zo vertelt de koran, door God ten hemel opgenomen vlak voor hij gekruisigd zou worden. Iemand anders (Simon van Cyrene?, een look-alike?) heeft zijn plaats ingenomen en is gekruisigd, gestorven en begraven. Dit is een pijnlijk gegeven. [klik hier voor meer détail] Ten eerste wordt hiermee de kern van het christelijke verhaal voor onjuist verklaard. Dat is geen gering obstakel bij een inter-religieuze ontmoeting. Vervolgens is het ook pijnlijk in die zin, dat er niemand aan twijfelt dat de historische Jezus geëxecuteerd is door de Romeinen middels een soort van kruisiging, standard procedure voor onruststokers en staatsgevaarlijke types. Als een moslim dit ter sprake brengt, valt er dan ook vaak een ongemakkelijke stilte.
  2. Dat Jezus door christenen de ‘zoon van God‘ wordt genoemd, wordt vaak benadrukt als het echte breekpunt, maar dat hoeft het mijns inziens nu juist niet te zijn. Veel hedendaagse christenen geloven ook niet (meer) letterlijk dat Jezus ‘de zoon van god is’. Theologie-historisch is het zoon-zijn van Christus in elk geval nooit zo letterlijk bedoeld, dat je daarbij aan seksuele voortplanting zou moeten denken. Er is vaak ‘slordig’ over gesproken, zeker in combinatie met een sterke Maria-vererering, maar principieel kan ik op dit punt de moslims bijtreden, of op z’n minst een eind met hen meevoelen. ‘Gods Zoon’ is een metafoor om de meest nauwe band die er denkbaar is tussen God èn de mens, tot uitdrukking te brengen.
    • Komt bij dat de twee-naturen leer (Jezus, 100% mens, 100% God), en het trinitarisch dogma (drie-eenheid: God als ‘vader-zoon-heilige geest’ alle drie op gelijke hoogte) niet uit de bijbel zelf zijn af te leiden. Daar is enkel sprake van de reeds genoemde zeer nauwe band tussen Jezus en God (maar Jezus blijft zich altijd in gebed richten tot ‘God’. Ook is de Geest duidelijk de ‘geest van Jezus’ in die zin dat wanneer mensen vervuld worden van ‘zijn geest’, dat ze dan ‘in zijn geest’ gaan leven. Daar hoeft op grond van de bijbel niet veel meer dan dit achter gezocht te worden.
  3. De moslims geloven daarentegen weer wel in de maagdelijke geboorte van Jezus. En dat hij dus nu fysiek reeds in de hemel (hemelvaart, zij het volgens de moslims dus met het overslaan van sterven en opstanding) en dat hij van daar ooit fysiek zal weerkeren. (de wederkomst)
    • Mijn probeem daarbij is vergelijkbaar met eerder genoemde punten: Dit zijn voor mij als christen nu juist niet de belangrijkste punten. Mijn fundamentalistische en orthodoxe broeders geloven dat ook allemaal letterlijk/historisch, maar ik was nu juist zo blij dat je ook ‘christen kon zijn’ zonder heel die oude metafysica (Hinterweltlerei’) letterlijk te hoeven aannemen. Door de opkomst van de islam krijgt de orthodoxe variant van het christendom er dus een bondgenoot bij om het oude wereldbeeld te promoten als onlosmakelijk verbonden met het geloof in God. Hetzelfde doet zich voor rond Schepping en Evolutie. (Denk aan de Atlas of Creation van Aboe Jahja, die voor 99% Amerikaans creationistisch materiaal bevat. Jammer.

Maria/Maryam en de mirakels van het kind Isa/Jezus

Jezus/ Isa en zijn moeder Maria/Maryam worden vervolgens vele malen eervol in de koran vermeld. Er is zelfs een heel hoofdstuk in de koran dat als de naam ‘Maryam’ draagt. Sommige moslims beschouwen Maria zelfs als een profeet. En als je als christen de passage uit soera 3 leest (over Maria en Jezus), dan herken je enerzijds bijbelse allusies, maar tegelijk is het beeld van Jezus wel heel vreemd. Wat voor christenen totaal onbelangrijk is en wat ook niet de evangeliën staat (nl. dat Jezus al als baby kon spreken (vanuit de wieg verdedigt Jezus Maria; en dat hij als kind een vogel van klei heeft gemaakt en die vervolgens heeft laten vliegen) staat wel in de koran. Zijn prediking, parabels, bevrijdende inzichten en de diepe impact van zijn lijden, sterven en opstanding: niet. Wat heb je – zo vraag ik me af – aan het feit dat Maria en Jezus met ‘eerbied’ worden genoemd, als de inhoud en betekenis van deze beide personen niet benoemd wordt, of zelfs ontkend. Wel de ‘mirakel-Jezus’, niet de ‘reddende inspirator’. Op deze pagina een onderzoek van de teksten rond Maria/Maryam en Mirjam (zus van Mozes en Aäron)

Voor de liefhebbers hier de bekendste en langste passage uit soera 3

“En toen de engelen zeiden: ‘ O Maryam, God heeft jou uitverkoren en jou rein gemaakt en Hij heeft jou uitverkoren boven de vrouwen van de wereldbewoners. O Maria, wees jouw Heer onderdanig en buig je eerbiedig voor Hem neer (in gebed) en buig met de buigenden’ … ‘, zij zei ‘Mijn Heer, hoe zou ik een kind krijgen, terwijl geen mens mij aangeraakt heeft.’ Hij zei: ‘Zo is het. God schept wat Hij wil. Wanneer Hij iets beslist, dan zegt Hij er slechts tegen: “Wees! en het is.”

soera 3:42-43 / 47-48

Een christen herkent hier het Evangelie van Lukas, waar verteld wordt over de ‘aankondiging’ van Jezus geboorte aan Maria (de annuntiatie). Vreemder wordt het als we de rest van deze passage bekijken. Eerst wordt Maria meegedeeld dat deze zoon de ‘Massieh’ zal zijn (de Messias) en dat hij

zal spreken tot de mensen in de wieg en als volwassene. En God zal hem [Isa] het boek, de wijsheid, de Taura en de Indjiel onderwijzen en als een gezant (rasoel) tot de Israëlieten zenden, om te zeggen: ‘Ik ben tot jullie gekomen met een teken van jullie Heer : dat ik voor jullie uit klei iets als de vorm van een vogel zal scheppen, er dan in zal blazen en dat het dan met Gods verlof een vogel zal zijn. En dat ik de blinde en de melaatse zal genezen en de doden zal levendmaken, met verlof van God.

soera 3:46, 49

Vergelijk dit met de parallelle passage uit soera 19, waar Maria zich verdedigt als ze ‘ongehuwd’ een kind krijgt. Ze wijst naar de baby in de wieg:

“Maar zij [Marjam] wees naar hem. Zij zeiden: ‘Hoe kunnen wij spreken met iemand die nog een kind in de wieg is?’ Hij [Isa] zei: ‘Ik ben Gods dienaar; Hij heeft mij het boek gegeven en mij tot profeet gemaakt.’”

soera 19, 29-30

Deze kinderlijke mirakelverhalen heeft de christelijke kerk zelf ook gekoesterd (vroeger), maar juist daarvan heeft zij afgenomen, als ontsproten aan de volksfantasie. De Christuslegenden. Ze zijn voor het eerste te vinden in de apocriefe evangeliën. Mohammed zal ze wel via z’n christelijke contacten vernomen hebben. Nu worden ze via de koran boven de kanonieke evangeliën geplaatst, terwijl er van de Jezus van de canonieke evangeliën bijna niets overblijft.

Conclusie

Wat op het eerste gezicht een basis voor gesprek lijkt (de overeenkomsten) zijn als het erop aankomt de punten waar de vervreemding begint.